Naar aanleiding van de tentoonstelling MEESTERLIJK MYSTERIE- OVER REMBRANDTS RAADSELACHTIGE TIJDGENOOT in Museum De Lakenhal in Leiden van 11 oktober 2025 t/m 8 maart 2026

In mijn vorige bericht heb ik aangenomen dat I.S. uit een Noord-Europees land komt, als jongeman naar Leiden reist om mogelijk medicijnen te studeren en zijn schildervaardigheden te verbeteren, en dat hij geconfronteerd wordt met zijn intersekse problematiek.  De jonge wetenschap biedt hem mogelijk geen oplossing voor dit probleem, waardoor hij in een impasse, zo niet een existentiële crisis, terechtkomt. De intersekse problematiek is in die tijd te onbekend of te taboe om er openlijk over te praten, en vormt, indien uiterlijk zichtbaar, een groeiend probleem voor hem.

Meester I.S. Hoofd van een oude vrouw (1645-1648) Wikimedia   Foto: Östergötlands museum

Het schilderij “De doop van de Kamerling” zou een aanwijzing kunnen zijn voor de uitweg die I.S. zoekt in zijn geloof, met name in de Bijbel, die binnen het lutherse geloof een prominente plaats inneemt. Hoewel de term intersekse niet in de Bijbel voorkomt, zijn er talloze passages die verwijzen naar al dan niet bewuste ingrepen bij mannen die gecastreerd, onvruchtbaar zijn (of zijn gemaakt). Verschillende vertalingen gebruiken termen voor hen als ‘ontmanden’, ‘dorren’ en ‘gesnedenen’. Deze passages komen vooral voor in het Oude Testament.

Niet alleen de uitdrukkingen verschillen in de Bijbel, ook de waardering van eunuchen loopt uiteen. Zo worden eunuchen in Deuteronomium 23:2 in niet mis te verstane termen de toegang tot de ‘gemeenschap van de Heer’ ontzegd. In de daaropvolgende verzen worden nog diverse andere groeperingen uitgesloten van het hiernamaals.

Meester I.S.  Man met blind oog (1653-1655)     Wikimedia

Het boek Jesaja in het Oude Testament hanteert echter een andere toon als het gaat om mensen in marginale posities.  Bekend is het verhaal van ‘De lijdende dienaar van de Heer’ (Jesaja 52:13 en verder). Ik veronderstel dat I.S. bekend was met het boek Jesaja en er veel steun aan ontleende voor zijn ‘afwijkende’ geslachtskenmerken. 

De betekenis van het verhaal is niet onmiddellijk duidelijk en heeft tot veel reflectie en interpretatie geleid, bijvoorbeeld over de identiteit van de dienaar (zie ook de interessante opmerkingen van Jona Lendering hierover in zijn blog. De links staan bij de literatuurlijst).

Sommigen zien het als een verwijzing naar het Israëlische volk, terwijl anderen, zoals veel christenen, het beschouwen als een profetie over Jezus Christus.  Zij zien Jezus als God die mens is geworden, onschuldig lijdt, de zonden van de mensen op zich neemt en door zijn kruisdood de verstoorde relatie tussen God en mensen herstelt. Daarmee wordt de toegang tot het leven in het hiernamaals weer mogelijk.

De bekering van de eunuch (kamerling) in het verhaal van Filippus en de Ethiopiër in Handelingen 8:26 e.v. geeft een voorbeeld van deze redding door middel van de doop.  De verwijzing in Handelingen naar het boek Jesaja is in deze context dan ook treffend.

Meester I.S.  Man met een gezwel op zijn neus  (1645) Wikimedia

Verderop, in Jesaja 56, staat een passage die vaak wordt aangehaald in discussies over geslachtsambiguïteit en de positie van mensen in marginale posities. De nieuwe bijbelvertaling, NBV21, geeft Jesaja 56 de kop ‘Redding ook voor buitenstaanders’ mee. De tekst luidt:

“Laat de eunuch niet zeggen: ‘Ik ben maar een dorre boom.’ Want dit zegt de Heer: De eunuch die mijn sabbat in acht neemt, die keuzes maakt naar mijn wil, die vasthoudt aan mijn verbond, hem geef ik iets beters dan zonen en dochters; een gedenkteken en een naam in mijn tempel en binnen de muren van mijn stad. Ik geef hem een eeuwige naam die onvergankelijk is … Mijn tempel zal heten Huis van gebed voor alle volken.”

Het blijft allemaal speculeren, maar ik kan me voorstellen dat I.S. bij zijn zoektocht veel steun ontleent aan bovenstaande en andere passages uit de Bijbel en wellicht ook geholpen wordt door bijbelkenners en andere mensen uit zijn omgeving. Dit zou voor hem de weg naar acceptatie van zijn ‘anders’ zijn vrij kunnen maken een uitweg kunnen bieden om uit zijn crisis te komen en acceptatie van zijn ‘aandoening’ mogelijk maken.

Meester I.S.  Portret onbekende man  (1651) Codart Wikimedia 

In het mooie overzichtsartikel van curator van de tentoonstelling in de Lakenhal, Janneke van Asperen, in Kunstschrift 5 uit 2025 doet de auteur verschillende suggesties over de schilder. Een van haar mogelijke typeringen van de schilder luidt:

‘Iemand die in zijn tijd zelf scheef werd aangekeken vanwege zijn uiterlijke kenmerken, en die als gevolg daarvan gevoelig was voor het lot van mensen die iets dergelijks moesten verdragen?’

Ik ga ervan uit dat dit inderdaad zo kan zijn gegaan en dat deze acceptatie en gevoeligheid geleid heeft tot intensivering van zijn lutherse geloof. Om in bijbeltermen te spreken: hij neemt zijn kruis op zich. Door deze daad en vanuit zijn geloof en haar kernwaarden zoals naastenliefde, barmhartigheid, bescherming van zwakken en bescheidenheid kan het hem gemotiveerd hebben tot het weergeven van mensen met ernstige aandoeningen en zware en harde levens in zijn portretten.

Het zou een verklaring kunnen zijn van de humane en respectvolle wijze waarmee I.S. mensen weergeeft in zijn schilderijen: doorleefd, gebrekkig, misvormd maar altijd vol mededogen en op een realistische wijze, wat in die tijd zeldzaam is. Door deze marginale mensen warm en mooi aan te kleden in zijn schilderijen haalt I.S. ze uit de kou van de randen van de maatschappij en geeft ze de warmte die ze zo lang moesten ontberen.

Meester I.S.  Oude vrouw  (1651) Wikimedia 

Het werk van I.S. vind ik hoogstaand in alle opzichten. Tijdens mijn verkenning van zijn werk en omstandigheden bekroop mij, vooral bij de ontdekking van het boek Jesaja uit het Oude Testament, de gedachte dat dit bijbelboek zoveel voor de schilder is gaan betekenen dat hij er zijn initialen aan heeft ontleend. Het boek Jesaja werd en wordt in diverse talen aangeduid als I.S., naar Isaiah, de Latijnse aanduiding voor Jesaja. Maar misschien gaat, zoals Janneke van Asperen het in haar artikel aanduidt, ‘de verbeelding er met mij vandoor’.

Geraadpleegde bronnen:

– Master I.S.  Enigmatic Contemporary of Rembrandt. Ed. by Janneke van Asperen en Tomi Moisio

– Kunstschrift. Meester I.S. en andere raadsels. Oktober/november 2025

– Luther, zijn leven, zijn werk. Sabine Hiebsch(tekstredactie), Martin L. van Wijngaarden(beeldredactie). Derde druk 2017

– Bijbel. NBG. NBV21. Derde druk 2024 

-Jona Lendering: De lijdende dienstknecht – Mainzer Beobachter

-Jona Lendering Een eunuch in Jeruzalem – Mainzer Beobachter

In het boek “Master I.S.” bij de inmiddels afgelopen tentoonstelling ‘Meesterlijk Mysterie-Over Rembrandts raadselachtige tijdgenoot’ in  Museum De Lakenhal in Leiden wordt door Volker Manuth en Marieke de Winkel gewezen op een mogelijke link tussen de schilder I.S. en een groep lutherse kooplieden uit Amsterdam. Zij waren werkzaam in de Oostzeehandel, ook wel moedernegotie genoemd. I.S. heeft van een van hen, Willem Kerckrinck, tussen 1641 en 1649 een portret gemaakt. Ook zou hij een portret van diens zus Anna Kerckrinck hebben gemaakt dat  door I.S. is gesigneerd en gedateerd 1652 (tevens het jaar dat zij in het huwelijk treedt). Er zouden aanwijzingen zijn dat hij zelf ook lid was van deze hechte, gesloten groep lutheranen.

Portrait of a Man, possibly a Self-Portrait, dated 1638, oil on panel, 47,5 x 37,5 cm, formerly at the J. Paul Getty Museum, Foto codart

Aanhangers van Luther waren talrijk in Duitsland en meer algemeen in Noordoost Europa.

In Leiden werd in 1618 een Lutherse schuilkerk gebouwd aan de Hooglandse Kerkgracht. Het was een schuilkerk omdat calvinisme inmiddels het dominante geloof was geworden in Leiden en in Nederland in het algemeen. Nederland wordt dan wel tolerant genoemd maar andere denominaties dan calvinisme werden op zijn best gedoogd. In hoeverre I.S. lid is geweest van deze gemeente is mij niet bekend.

Een beperkt aantal schilderijen van I.S. zijn religieus te noemen qua thema. Een van hen is de Doop van de Kamerling. Een kamerling was een hoogstgeplaatste hofdienaar. In Bijbelvertalingen wordt de persoon ook aangeduid als eunuch. Dit gebeurde bijvoorbeeld in de Statenvertaling van de Bijbel uit 1637. Dit was niet de eerste, maar wel verreweg de meest algemene vertaling van de Bijbel in Nederland. Met dit project wilde de Synode van Dordrecht een eigen Bijbelvertaling van het gereformeerde (lees calvinistische) geloof uitbrengen. Het was voor de Staten Generaal, die een deel van de kosten droeg, ook een manier om te laten zien dat in de Nederlanden het calvinistisch geloof het meest prominent was. Het vond plaats in Leiden en deze stad kreeg ook de rechten om de vertaling te laten drukken. Leiden was om deze en andere redenen een gepolariseerde stad in religieus opzicht en is dat gedurende de hele zeventiende eeuw gebleven.

Monogrammist I.S., De doop van de kamerling, 1644, Museum Catharijneconvent, Utrecht

De thematiek van de kamerling gaat terug tot een passage uit het boek Handelingen in het Nieuwe Testament. Daarin reist een hooggeplaatste eunuch die de schatkist bewaakt van de koningin van Ethiopië naar Jeruzalem om ‘God eer te bewijzen’. Op de terugtocht houdt hij stil en leest in zijn bijbel in Jesaja 53.  

Filippus, een prediker van het christelijk geloof, krijgt opdracht van een engel om naar de koets te gaan. Daar vraagt de eunuch om uitleg bij de passage en krijgt die. Als ze bij water komen vraagt de eunuch om gedoopt te worden, hetgeen Filippus doet.

In het hele verhaal zitten veel elementen die aan de leer van Luther doen denken.

Ik noem ze op:

– een prediker is geen apostel. Hier is het iemand die gelooft in de christelijke God en dat geloof uitdraagt. Daarmee valt hij buiten de hiërarchische katholieke kerk. Dat komt overeen met de ideeën van Luther die ervan uitgaat dat een priester en een gelovige eigenlijk op gelijke voet staan. Het is God die bepaalt wie er tot geloof komt, niet de kerk

– een ander belangrijk punt van Luther is Sola Scriptura: alleen de Bijbel heeft het Gezag om na lezing en interpretatie tot geloof te komen. De doop door de predikant maakt de toetreding tot het Luthers geloof werkelijkheid

– Sola Fide: de lutheraan moet onvoorwaardelijk in God geloven

– Sola Gratia: toetreden tot het geloof (dus ook toegang tot het hiernamaals) berust niet op activiteiten van de mens, maar is louter genade, een geschenk van God. Luther verzet zich fel tegen het doen van goede daden of het kopen van aflaten door gelovigen zoals in de rooms-katholieke kerk gebruikelijk was. Goede daden kunnen wel voortkomen uit geloof, maar dat is iets anders

Rembrandt, 1626, Doop van de kamerling, Foto: Wikimedia Commons

Het schilderij vertoont veel overeenkomst met het schilderij van Rembrandt uit 1626. Het valt op dat de interactie tussen de betrokkenen bij Rembrandt in het centrum van de aandacht staan. Bij I.S. is het gezicht van de bekeerling niet naar de toeschouwer gericht maar naar degene die de doop uitvoert. De nadruk ligt meer bij de doop zelf en is meer ingetogen, vroom.  Ik heb de indruk dat I.S. sowieso minder uitbundig was dan Rembrandt.

                     

(wordt vervolgd)

Geraadpleegde bronnen:

– Master I.S.  Enigmatic Contemporary of Rembrandt. Ed. by Janneke van Asperen en Tomi Moisio

– Kunstschrift. Meester I.S. en andere raadsels. Oktober/november 2025

– Luther, zijn leven, zijn werk. Sabine Hiebsch(tekstredactie), Martin L. van Wijngaarden(beeldredactie). Derde druk 2017

– Bijbel. NBG. NBV21. Derde druk 2024