Het dienstbaar meesterschap van I.S. (2)

In het boek “Master I.S.” bij de inmiddels afgelopen tentoonstelling ‘Meesterlijk Mysterie-Over Rembrandts raadselachtige tijdgenoot’ in Museum De Lakenhal in Leiden wordt door Volker Manuth en Marieke de Winkel gewezen op een mogelijke link tussen de schilder I.S. en een groep lutherse kooplieden uit Amsterdam. Zij waren werkzaam in de Oostzeehandel, ook wel moedernegotie genoemd. I.S. heeft van een van hen, Willem Kerckrinck, tussen 1641 en 1649 een portret gemaakt. Ook zou hij een portret van diens zus Anna Kerckrinck hebben gemaakt dat door I.S. is gesigneerd en gedateerd 1652 (tevens het jaar dat zij in het huwelijk treedt). Er zouden aanwijzingen zijn dat hij zelf ook lid was van deze hechte, gesloten groep lutheranen.

Portrait of a Man, possibly a Self-Portrait, dated 1638, oil on panel, 47,5 x 37,5 cm, formerly at the J. Paul Getty Museum, Foto codart

Aanhangers van Luther waren talrijk in Duitsland en meer algemeen in Noordoost Europa.

In Leiden werd in 1618 een Lutherse schuilkerk gebouwd aan de Hooglandse Kerkgracht. Het was een schuilkerk omdat calvinisme inmiddels het dominante geloof was geworden in Leiden en in Nederland in het algemeen. Nederland wordt dan wel tolerant genoemd maar andere denominaties dan calvinisme werden op zijn best gedoogd. In hoeverre I.S. lid is geweest van deze gemeente is mij niet bekend.

Een beperkt aantal schilderijen van I.S. zijn religieus te noemen qua thema. Een van hen is de Doop van de Kamerling. Een kamerling was een hoogstgeplaatste hofdienaar. In Bijbelvertalingen wordt de persoon ook aangeduid als eunuch. Dit gebeurde bijvoorbeeld in de Statenvertaling van de Bijbel uit 1637. Dit was niet de eerste, maar wel verreweg de meest algemene vertaling van de Bijbel in Nederland. Met dit project wilde de Synode van Dordrecht een eigen Bijbelvertaling van het gereformeerde (lees calvinistische) geloof uitbrengen. Het was voor de Staten Generaal, die een deel van de kosten droeg, ook een manier om te laten zien dat in de Nederlanden het calvinistisch geloof het meest prominent was. Het vond plaats in Leiden en deze stad kreeg ook de rechten om de vertaling te laten drukken. Leiden was om deze en andere redenen een gepolariseerde stad in religieus opzicht en is dat gedurende de hele zeventiende eeuw gebleven.

Monogrammist I.S., De doop van de kamerling, 1644, Museum Catharijneconvent, Utrecht

De thematiek van de kamerling gaat terug tot een passage uit het boek Handelingen in het Nieuwe Testament. Daarin reist een hooggeplaatste eunuch die de schatkist bewaakt van de koningin van Ethiopië naar Jeruzalem om ‘God eer te bewijzen’. Op de terugtocht houdt hij stil en leest in zijn bijbel in Jesaja 53.

Filippus, een prediker van het christelijk geloof, krijgt opdracht van een engel om naar de koets te gaan. Daar vraagt de eunuch om uitleg bij de passage en krijgt die. Als ze bij water komen vraagt de eunuch om gedoopt te worden, hetgeen Filippus doet.

In het hele verhaal zitten veel elementen die aan de leer van Luther doen denken.

Ik noem ze op:

– een prediker is geen apostel. Hier is het iemand die gelooft in de christelijke God en dat geloof uitdraagt. Daarmee valt hij buiten de hiërarchische katholieke kerk. Dat komt overeen met de ideeën van Luther die ervan uitgaat dat een priester en een gelovige eigenlijk op gelijke voet staan. Het is God die bepaalt wie er tot geloof komt, niet de kerk

– een ander belangrijk punt van Luther is Sola Scriptura: alleen de Bijbel heeft het Gezag om na lezing en interpretatie tot geloof te komen. De doop door de predikant maakt de toetreding tot het Luthers geloof werkelijkheid

– Sola Fide: de lutheraan moet onvoorwaardelijk in God geloven

– Sola Gratia: toetreden tot het geloof (dus ook toegang tot het hiernamaals) berust niet op activiteiten van de mens, maar is louter genade, een geschenk van God. Luther verzet zich fel tegen het doen van goede daden of het kopen van aflaten door gelovigen zoals in de rooms-katholieke kerk gebruikelijk was. Goede daden kunnen wel voortkomen uit geloof, maar dat is iets anders

Rembrandt, 1626, Doop van de kamerling, Foto: Wikimedia Commons

Het schilderij vertoont veel overeenkomst met het schilderij van Rembrandt uit 1626. Het valt op dat de interactie tussen de betrokkenen bij Rembrandt in het centrum van de aandacht staan. Bij I.S. is het gezicht van de bekeerling niet naar de toeschouwer gericht maar naar degene die de doop uitvoert. De nadruk ligt meer bij de doop zelf en is meer ingetogen, vroom. Ik heb de indruk dat I.S. sowieso minder uitbundig was dan Rembrandt.

(wordt vervolgd)

Geraadpleegde bronnen:

– Master I.S. Enigmatic Contemporary of Rembrandt. Ed. by Janneke van Asperen en Tomi Moisio

– Kunstschrift. Meester I.S. en andere raadsels. Oktober/november 2025

– Luther, zijn leven, zijn werk. Sabine Hiebsch(tekstredactie), Martin L. van Wijngaarden(beeldredactie). Derde druk 2017

– Bijbel. NBG. NBV21. Derde druk 2024

Het dienstbaar meesterschap van I.S. (1)

MEESTERLIJK MYSTERIE- OVER REMBRANDTS RAADSELACHTIGE TIJDGENOOT

Tentoonstelling Museum De Lakenhal in Leiden

11 oktober 2025 t/m 8 maart 2026

Van de schilder is heel weinig bekend. Ook niet of het een man of een vrouw betreft. in de tekst gebruik ik gemakshalve de hij-vorm. De schilder signeert zijn schilderijen met I.S. Soms ontbreekt de signering helemaal en wordt op basis van stijl, techniek en dergelijke het schilderij aan hem toegeschreven.

Misschien kwam hij uit Leiden of verbleef hij een tijd in Leiden. Noordoost Europa wordt ook wel genoemd als gebied van herkomst.

De eerste keer dat ik de tentoonstelling bezocht trokken vooral de portretten en tronies mijn aandacht (Van Dale noemt een tronie in de beeldende kunst een “oefening in de weergave van gezichtsuitdrukkingen” Een portret is dan de weergave van een bestaand persoon).

Oude vrouw in driekwart profiel ca. 1640-45
Foto: Wikimedia Commons

De gezichten vielen mij vooral op door hun existentiële uitdrukking. Daarmee bedoel ik dat het geen gezichten waren van iemand die een dagje uitgaat of die in een dip verkeert, maar gezichten die een heel bestaan van iemand weergeven. Alsof iemand in één klap alles wat hij in zijn leven had opgebouwd in zag storten of iemand die te horen krijgt dat hij nog maar een paar maanden te leven heeft vanwege een ernstige ziekte of iemand die uit gezaghebbende kring hoort dat God, waar hij voorheen in geloofde, niet bestaat (in de 17e eeuw was bijna iedereen in Europa lid van een kerk en religieus, in ieder geval voor de buitenwacht).

Sinds dat eerste bezoek ben ik verschillende keren teruggegaan. Ik vond het een prachtige tentoonstelling.

I.S., Jonge geleerde halfnaakt 1638
Foto: Wikimedia Commons

Eén schilderij vond ik van een andere orde dan de rest. Het had een andere zeggingskracht. Het is geen stille getuige van een bestaan maar een expliciet statement. Ik bedoel het schilderij ‘Jonge geleerde halfnaakt, 1638’, mogelijk een zelfportret.

Een ‘angry young man’ kijkt ons meewarig aan. Zijn ontblote bovenlichaam toont lichte vorming van borsten. Zijn grote rechterarm ondersteunt zijn gezicht als was het een topzware last die hij moet dragen. Zijn grote gebalde vuist rust op een groot opengeslagen dik boek dat de indruk wekt intens gebruikt te zijn. Een geleerd boek of een bijbel? Bij vergroting van de regels blijken het geen letters te zijn aldus Volker Manuth in een college over het werk van I.S. in Museum De Lakenhal.

Onder de tafel is een groot houten blok zichtbaar aan een ketting die onder de tafel naar achteren loopt. De uitdrukking ‘een blok aan het been hebben’ dringt zich op.

Op basis van dit schilderij zou ik zeggen dat het hier een jongeman betreft die zich afvraagt wat er met hem aan de hand is. Mogelijk is er sprake van intersekse zoals dat tegenwoordig heet. Daarmee wordt bedoelt dat iemand zowel fysieke kenmerken van een man als van een vrouw heeft. Dat kunnen uiterlijke kenmerken zijn zoals borstvorming bij een man of baardvorming bij een vrouw, maar ook inwendige zoals de aanwezigheid van zowel eierstokken als teelballen. In het verleden werden deze vormen van fysieke tweeslachtigheid hermafroditisme genoemd, maar die term is nu niet meer gangbaar.

Intersekse is overigens iets anders dan gender. Intersekse verwijst naar lichamelijke kenmerken, gender naar hoe de betreffende persoon zich voelt, zijn identiteit, man, vrouw, nonbinair of anderszins.

I.S., Oude man met bontmuts ca. 1640-49
Foto: Wikimedia Commons

Ook in de vroegmoderne tijd (vanaf pakweg eind 15e eeuw tot de 18e eeuw) kwam het voor. De mate waarin is onduidelijk. Het onderscheid tussen man en vrouw lag in die tijd erg fundamenteel. Ook de bijbel maakte hier duidelijk onderscheid tussen de geslachten. In dezelfde periode kwam de wetenschap op. Men nam geen genoegen met kennis uit oude klassieke geschriften maar ging zelf uitzoeken hoe de wereld in elkaar stak. Daarmee werd het onderscheid tussen man en vrouw nog scherper gedefinieerd.

Daarnaast waren man en vrouw niet gelijkwaardig. De hiërarchie, waarbij de man meer rechten heeft dan de vrouw was algemeen aanvaard. Hermafroditisme kwam dan ook terug in rechtszaken waarin het geslacht van iemand een doorslaggevende rol speelde, bijvoorbeeld bij erfenissen. Bij twijfel benoemde een rechter een medische commissie die het meest waarschijnlijke geslacht moest vaststellen.

Hermafroditisme was taboe. Het werd ook wel geassocieerd met werk van de duivel of andere boze geesten. Zeker als in het uiterlijk onmiskenbaar geslachtskenmerken van beiderlei kunnen zichtbaar was, zoals bij een vrouw met een baard, leidde een hermafrodiet zoveel mogelijk een leven onder de radar.

(wordt vervolgd)

Geraadpleegde bronnen:

-Master I.S.

Enigmatic Contemporary of Rembrandt

Ed. by Janneke van Asperen en Tomi Moisio

-Geertje Mak: Gender Natuurlijk! Lezing in Rijksmuseum Boerhaave in het kader van Pride Leiden 2025

https://www.youtube.com/live/PYdcv0OH7Mk?si=SOk6Ax_beCD9cUfu

Geertje Mak. “Doubting sex”

Manchester University Press

-Daston, Lorraine; Park, Katharine. ‘Hermaphrodites in Renaissance France’ Critical Matrix;

Princeton Vol. 1, Iss. 5, (Oct 31, 1985): 1.

-Kunstschrift. Meester I.S. en andere raadsels

oktober/november 2025

Doesjenel Prijs 2025

De Doesjenel Prijs is een tweejaarlijkse Leidse prijs voor kunstenaars van 35 jaar en jonger.

Het werk van kunstenaars Larissa Esvelt, Jaasir Linger en Katerina Sidorova is van 26 september 2025 t/m 25 januari 2026 tentoongesteld in Museum De Lakenhal.

De tentoonstelling trok mij vooral aan omdat de kunstenaars jong waren en ik nieuwsgierig was naar de werkwijze van deze generatie kunstenaars. Enkele werken vond ik niet makkelijk toegankelijk. Dat maakte dat ik vooral benieuwd werd naar het onderliggende proces waarmee zij kunst maakten.

Frances Rompas heeft bij de Doesjenel Prijs de documentaire “Driehoeksportret ||” gemaakt waarbij ze de drie kunstenaars in beeld brengt en aan het woord laat.

De documentaire heeft veel indruk op mij gemaakt. In een klein kwartier zoomt zij in op de drie deelnemers en brengt essentiële uitspraken van hen over zichzelf, hun omgeving, geschiedenis, werkwijze en inspiratiebronnen naar voren.

De film is zeer compact. Ze toont veel actie en is tegelijkertijd rustig van sfeer. De deelnemers voelen zich op hun gemak en praten vrijuit over hun drijfveren, waarden en doelstellingen. Het geëngageerde karakter van deze kunstenaars valt op alsmede de manier waarop zij persoonlijke ervaringen in relatie brengen met hun omgeving, hun persoonlijke geschiedenis, maar ook met het verleden van voorouders, koloniale verhoudingen en culturele veranderingen.

Frances Rompas weet dit alles in een klein kwartier op een heldere manier voor het voetlicht te brengen. Een prestatie van formaat, waarbij zij ook nog eens de aandacht evenredig verdeelt over de drie zeer verschillende kunstenaars zonder dat de eenheid van de documentaire uit balans raakt.

Iedere keer dat ik de documentaire zie (en dat is inmiddels meer dan tien keer) blijft hij mij boeien.

Wat mij opvalt aan de kunstenaars is dat zij op een onderzoekende manier kijken naar wie zij zijn. De rol die hun persoonlijke en familiegeschiedenis daarbij speelt wordt daarbij betrokken, net als de sociale en politieke omstandigheden in heden en verleden.

Ik heb de indruk dat de open houding waarmee zij zich, met moeite en tegenslag maar ook met enthousiasme en plezier, van dit alles bewust worden, erin slagen om dit proces vloeibaar te houden en verstarring te voorkomen. Nog sterker, deze manier van onderzoeken lijkt de creatieve motor te zijn van hun activiteiten.

De tentoonstelling loopt zeer binnenkort af. Dat is jammer, maar veel materiaal zal terug te vinden zijn in het archief op de website van Museum De Lakenhal, in interviews met de kunstenaars in onder andere het Leids Dagblad van vorig jaar en op andere plaatsen.

Larissa Esvelt heeft zowel de Doesjenel Prijs als de publieksprijs gekregen.

Foto’s: BdMM

De documentaire “Driehoeksportret ||” van Frances Rompas is te zien op Youtube:

Lina Bo Bardi

Gisteren liep ik vroeg in de avond van de Boekenzolder aan de Middelstegracht in de buurt van de Ir. Driessenstraat en Hooigracht in Leiden. Die omgeving is op dit moment chaotisch. Opgebroken weg, gedeeltelijk geasfalteerd, verkeersomleidingen, tweebaansweg tijdelijk eenbaans. En daar doorheen lopen mensen naar of van het centrum, maken een praatje op straat, een meeuw trekt voedsel uit een grijze vuilniszak, een oude vrouw jaagt de meeuw weg. Bij veel woningen kun je naar binnen kijken. Mensen liggen uitgeteld op de bank en de tv staat aan. Een man zit aan de eettafel, rookt een sigaret en kijkt naar buiten.

Ik vond de omgeving chaotisch, maar tegelijk levendig en veelvormig. De schoonheid van complexiteit. Een schijnbaar willekeurige verzameling van mensen, dingen en verschijnselen op een klein gebied. Alsof je in een film van Fellini zit, maar dan op zijn Hollands en ongestileerd. Je zou die straat wel eeuwig opgebroken willen houden, vervallen gebouwen willen bevriezen, de tijd stilzetten op dit begin van de avond, maar dat werkt natuurlijk niet zo.

Ik moest daaraan denken toen ik thuisgekomen in de Volkskrant een stuk las (‘Bouwvrouw’) over de Braziliaanse architect Lina Bo Bardi. Architectuurcentrum Arcam in Amsterdam heeft een tentoonstelling over haar werk gemaakt. Ik ken haar werk niet maar ze zou, volgens het artikel, ontwerpen zo lelijk mogelijk maken, meegaan met de invulling van een omgeving zoals die bottom-up door mensen in gebruik is genomen. De gelijkstelling van ‘lelijkheid’ en ‘bottom-up-activiteiten’ in het artikel vind ik merkwaardig. Ik neem aan dat de schrijfster bedoelt dat een bewust ontwerp van een architect orde en regelmaat wil scheppen en dat dit ontwerpproces tegenovergesteld is aan iedereen-maar-zijn-gang-laten-gaan. Het is vaak aardig om je eerste oordeel (‘wat een zooitje hier’) even op te schorten en onbevangen om je heen te kijken. Langzaam maar zeker dringt de ‘echte’, levende, warme, bijna willekeurige werkelijkheid tot je door.

De schoonheid van chaos. Daar kan toch eigenlijk niets tegen op.

(foto: Wikipedia)

(het artikel in de Volkskrant vind je hier: http://www.arcam.nl/media/arcamindepers_nl.html )

Vliegen met Anouk

Het nummer Birds van Anouk zweeft al de hele week door mijn hoofd, eigenlijk vanaf het eerste moment dat ik het hoorde.
De beweging van een vliegende vogel zit ook in de melodie. Dat maakt het lied zo aanstekelijk.

Eerst de ene kant op:
– birds falling …
En dan de andere kant op:
… down the …
En dan weer terug:
– rooftop …

Die vliegende beweging verspreidt zich door je hoofd en gaat er niet meer uit. En dan gaan de woorden uit het voorbeeld nog niet eens over vliegen maar over naar beneden vallen!

In de melodie zit ook een wiegende, schommelende beweging.
Eigenlijk een ideale song voor deze crisistijd. Anouk wiegt ons troostend heen en weer terwijl we naar beneden vallen. Ik kan me slechter gezelschap voorstellen bij het neerstorten.
De beweging doet ook aan schaatsen denken: links, rechts …links, rechts …
Een oer-Hollandse sport.

Wikipedia. Foto: Albin Olsson

Birds komt van de cd Sad Singalong Songs uit 2001. Een perfecte titel voor een crisislied. Ik zie dan een volgepakt stadion voor me waarin iedereen inhaakt en meedeint als Anouk haar eigen compositie zingt.
Wat mij betreft heeft Anouk het Eurovisie Songfestival al gewonnen, zelfs als ze vanavond niet op zou treden.

Een nieuwe koning, een nieuwe koningin en met Anouk door Europa vliegen. Je begrijpt soms niet waar we het allemaal aan te danken hebben.
( vallen sluit zacht landen overigens niet altijd uit. Kijk maar naar de clip die door Friedjeboeree is geüpload: http://youtu.be/vXaVWPMAZUE )

Succes hebben is iets anders dan gelukkig zijn

Een van de aardigste boeken die ik gelezen heb gedurende de afgelopen jaren is ‘Voor een echt succesvol leven’ van Bas Haring.

Bas Haring is filosoof en hoogleraar ‘Publiek begrip van wetenschap’ in Leiden.

Gummbah

In ‘Succesvol Leven’ analyseert hij het fenomeen ‘succes’.

Het boek leest vlot. Het is geschreven in een soort spreektaal. Als je Bas Haring kent van een van zijn optredens op tv dan zie en hoor je hem spreken als je het boek leest. Hij is erg zichzelf. Dat is prettig en doet betrouwbaar aan. Dat geldt voor het hele boek. Je hoort Bas Haring denken, echt nadenken. Stap voor stap rafelt hij het begrip succes uiteen. Bijvoorbeeld: een roeiteam dat altijd wint is succesvol, maar voor wie eigenlijk? De leden van het team zijn zo fanatiek dat ze kotsen na een wedstrijd, blessures oplopen en vervangen worden als ze niet meer maximaal presteren. Als individueel roeier binnen het team heb je er meer na- dan voordeel van. Even de overwinningsroes en daarna weer vroeg naar bed voor de volgende trainingsdag.

Bas Haring legt in het boek de mechanismes bloot van overleven (succes hebben). Waarom heeft het ene merk kauwgom wel succes en gaat het andere merk ten onder. Terwijl de kwaliteit van de kauwgom van beide merken hetzelfde is.

De methode die Bas Haring hanteert is een combinatie van evolutionair denken (à la Charles Darwin en Daniel Dennett) en een soort logisch/filosofisch redeneren.

Het boek is in een heldere stijl geschreven met veel concrete voorbeelden waarvan ik me soms afvroeg waar hij ze vandaan haalde. Echt briljant, op het hilarische af.

Als je wilt weten waarom je denkt wat je denkt en of je daar zelf de baas over bent moet je dit boek zeker lezen. Als je je afvraagt waarom je je iedere dag te pletter werkt ook. En als je in onze samenleving niet overspannen wilt worden van een niet aflatende stroom onduidelijke informatie moet je het boek helemaal lezen.

Gummbah heeft een paar tekeningen gemaakt voor het boek. Dat is Gummbah wel toevertrouwd.

Gummbah

Het boek kost maar tien euro. Mijn vorige exemplaar zit in een van de vele ongeopende verhuisdozen in mijn nieuwe appartement. Ik weet alleen niet in welke. Ik weet wel dat dat exemplaar iets van zes of zeven euro heeft gekost. Ik mistte het zo dat ik gelijk na de verhuizing, vijf maanden geleden, een nieuw exemplaar heb gekocht.

Het is ook zo’n boek waarvan je de neiging hebt de hele inhoud te citeren. Dat slaat nergens op. Je moet het gewoon zelf maar kopen. Doe het voor Bas Haring, maar doe het vooral voor jezelf!

Peter Pontiac & Harma Heikens in KochxBos Gallery in Amsterdam. Opening.

Harma Heikens.Born to serve.

Peter Pontiac. Detail.

Peter Pontiac & Harma Heikens (& De Pignose Willy’s?) in KochxBos Gallery

Zaterdag aanstaande wordt de tentoonstelling Peter Pontiac & Harma Heikens geopend in KochxBos Gallery in Amsterdam.

Het gerucht gaat dat de Pignose Willy’s bij die gelegenheid op zullen treden. Ik kan dit gerucht niet bevestigen.

Peter Pontiac, de Pignose Willy’s en Erik Kriek in OBA

Tijdens de opening van de tentoonstelling Comix, Hotpix & Tragix van Peter Pontiac op 7 januari 2012 in OBA gaf striptekenaar Erik Kriek een inkijkje in de werkomstandigheden van Peter Pontiac: https://www.youtube.com/watch?v=ady6n4_uPa8

De Pignose Willy’s waren ook van de partij, met Velvet Underground-achtige ondertonen: https://www.youtube.com/watch?v=YiOpuii70IE (Aanrader!)

Hierna gaf mijn eenvoudige camera definitief de geest.

Peter Pontiac en de Pignose Willy’s

In 2011 heb ik voor RAP Architectuurcentrum Peter Pontiac uitgenodigd om voor te lezen uit Kraut. De gebeurtenis vond plaats op 13 oktober van dat jaar in de Tuinzaal van Sociëteit de Burcht.

Ontwerp: Patrick Colly

De locatie is markant. De Sociëteit ligt aan de voet van de Burcht. Diametraal tegenover de zaal lag het ouderlijk huis van de vader van Peter Pontiac, waar Kraut in feite om draait. Aan de Hoogstraat. Zijn kamer werd de ‘Burchtkamer’ genoemd, omdat het de enige kamer in het huis was die uitkeek op de Burcht. Tijdens het optreden van Peter Pontiac kon ik me niet losmaken van het idee dat die kamer in een rechte lijn dwars door de Burcht heen met de Tuinzaal verbonden was.

Peter Pontiac las voor terwijl hij tekeningen van Kraut op een scherm projecteerde. Ik heb een deel van het optreden vastgelegd met een primitieve camera (helaas!). Daarbij switchte ik heen en weer tussen de sprekende Peter Pontiac en het scherm. Later bleek dat de camera de spreker niet had opgepikt omdat daar te weinig licht voor was. Ik vond de gebeurtenis zo historisch dat ik de opname, ondanks de slechte kwaliteit (het geluid is ook erg zacht) toch op Youtube heb gezet: https://www.youtube.com/watch?v=prlFuXlgUTE

Peter Pontiac raadde ons aan om de lezing te combineren met een optreden van het bluesduo The Pignose Willy’s. Het was fantastisch! Enerverende blues die naadloos aansloot bij het hele evenement.

De opname van een deel van hun optreden houdt ook niet over. Het vond plaats bij weinig belichting. Maar dat had in dit geval wel wat. Ik heb ook die opname op Youtube gezet: https://www.youtube.com/watch?v=_CT0vTgw_NY