In het boek “Master I.S.” bij de inmiddels afgelopen tentoonstelling ‘Meesterlijk Mysterie-Over Rembrandts raadselachtige tijdgenoot’ in  Museum De Lakenhal in Leiden wordt door Volker Manuth en Marieke de Winkel gewezen op een mogelijke link tussen de schilder I.S. en een groep lutherse kooplieden uit Amsterdam. Zij waren werkzaam in de Oostzeehandel, ook wel moedernegotie genoemd. I.S. heeft van een van hen, Willem Kerckrinck, tussen 1641 en 1649 een portret gemaakt. Ook zou hij een portret van diens zus Anna Kerckrinck hebben gemaakt dat  door I.S. is gesigneerd en gedateerd 1652 (tevens het jaar dat zij in het huwelijk treedt). Er zouden aanwijzingen zijn dat hij zelf ook lid was van deze hechte, gesloten groep lutheranen.

Portrait of a Man, possibly a Self-Portrait, dated 1638, oil on panel, 47,5 x 37,5 cm, formerly at the J. Paul Getty Museum, Foto codart

Aanhangers van Luther waren talrijk in Duitsland en meer algemeen in Noordoost Europa.

In Leiden werd in 1618 een Lutherse schuilkerk gebouwd aan de Hooglandse Kerkgracht. Het was een schuilkerk omdat calvinisme inmiddels het dominante geloof was geworden in Leiden en in Nederland in het algemeen. Nederland wordt dan wel tolerant genoemd maar andere denominaties dan calvinisme werden op zijn best gedoogd. In hoeverre I.S. lid is geweest van deze gemeente is mij niet bekend.

Een beperkt aantal schilderijen van I.S. zijn religieus te noemen qua thema. Een van hen is de Doop van de Kamerling. Een kamerling was een hoogstgeplaatste hofdienaar. In Bijbelvertalingen wordt de persoon ook aangeduid als eunuch. Dit gebeurde bijvoorbeeld in de Statenvertaling van de Bijbel uit 1637. Dit was niet de eerste, maar wel verreweg de meest algemene vertaling van de Bijbel in Nederland. Met dit project wilde de Synode van Dordrecht een eigen Bijbelvertaling van het gereformeerde (lees calvinistische) geloof uitbrengen. Het was voor de Staten Generaal, die een deel van de kosten droeg, ook een manier om te laten zien dat in de Nederlanden het calvinistisch geloof het meest prominent was. Het vond plaats in Leiden en deze stad kreeg ook de rechten om de vertaling te laten drukken. Leiden was om deze en andere redenen een gepolariseerde stad in religieus opzicht en is dat gedurende de hele zeventiende eeuw gebleven.

Monogrammist I.S., De doop van de kamerling, 1644, Museum Catharijneconvent, Utrecht

De thematiek van de kamerling gaat terug tot een passage uit het boek Handelingen in het Nieuwe Testament. Daarin reist een hooggeplaatste eunuch die de schatkist bewaakt van de koningin van Ethiopië naar Jeruzalem om ‘God eer te bewijzen’. Op de terugtocht houdt hij stil en leest in zijn bijbel in Jesaja 53.  

Filippus, een prediker van het christelijk geloof, krijgt opdracht van een engel om naar de koets te gaan. Daar vraagt de eunuch om uitleg bij de passage en krijgt die. Als ze bij water komen vraagt de eunuch om gedoopt te worden, hetgeen Filippus doet.

In het hele verhaal zitten veel elementen die aan de leer van Luther doen denken.

Ik noem ze op:

– een prediker is geen apostel. Hier is het iemand die gelooft in de christelijke God en dat geloof uitdraagt. Daarmee valt hij buiten de hiërarchische katholieke kerk. Dat komt overeen met de ideeën van Luther die ervan uitgaat dat een priester en een gelovige eigenlijk op gelijke voet staan. Het is God die bepaalt wie er tot geloof komt, niet de kerk

– een ander belangrijk punt van Luther is Sola Scriptura: alleen de Bijbel heeft het Gezag om na lezing en interpretatie tot geloof te komen. De doop door de predikant maakt de toetreding tot het Luthers geloof werkelijkheid

– Sola Fide: de lutheraan moet onvoorwaardelijk in God geloven

– Sola Gratia: toetreden tot het geloof (dus ook toegang tot het hiernamaals) berust niet op activiteiten van de mens, maar is louter genade, een geschenk van God. Luther verzet zich fel tegen het doen van goede daden of het kopen van aflaten door gelovigen zoals in de rooms-katholieke kerk gebruikelijk was. Goede daden kunnen wel voortkomen uit geloof, maar dat is iets anders

Rembrandt, 1626, Doop van de kamerling, Foto: Wikimedia Commons

Het schilderij vertoont veel overeenkomst met het schilderij van Rembrandt uit 1626. Het valt op dat de interactie tussen de betrokkenen bij Rembrandt in het centrum van de aandacht staan. Bij I.S. is het gezicht van de bekeerling niet naar de toeschouwer gericht maar naar degene die de doop uitvoert. De nadruk ligt meer bij de doop zelf en is meer ingetogen, vroom.  Ik heb de indruk dat I.S. sowieso minder uitbundig was dan Rembrandt.

                     

(wordt vervolgd)

Geraadpleegde bronnen:

– Master I.S.  Enigmatic Contemporary of Rembrandt. Ed. by Janneke van Asperen en Tomi Moisio

– Kunstschrift. Meester I.S. en andere raadsels. Oktober/november 2025

– Luther, zijn leven, zijn werk. Sabine Hiebsch(tekstredactie), Martin L. van Wijngaarden(beeldredactie). Derde druk 2017

– Bijbel. NBG. NBV21. Derde druk 2024