MEESTERLIJK MYSTERIE- OVER REMBRANDTS RAADSELACHTIGE TIJDGENOOT 

Tentoonstelling Museum De Lakenhal in Leiden

11 oktober 2025 t/m 8 maart 2026

Van de schilder is heel weinig bekend. Ook niet of het een man of een vrouw betreft.  in de tekst gebruik ik gemakshalve de hij-vorm. De schilder signeert zijn schilderijen met I.S. Soms ontbreekt de signering helemaal en wordt op basis van stijl, techniek en dergelijke het schilderij aan hem toegeschreven.

Misschien kwam hij uit Leiden of verbleef hij een tijd in Leiden. Noordoost Europa wordt ook wel genoemd als gebied van herkomst.

De eerste keer dat ik de tentoonstelling bezocht trokken vooral de portretten en tronies mijn aandacht (Van Dale noemt een tronie in de beeldende kunst een “oefening in de weergave van gezichtsuitdrukkingen” Een portret is dan de weergave van een bestaand persoon).

De gezichten vielen mij vooral op door hun existentiële uitdrukking. Daarmee bedoel ik dat het geen gezichten waren van iemand die een dagje uitgaat of die in een dip verkeert, maar gezichten die een heel bestaan van iemand weergeven. Alsof iemand in één klap alles wat hij in zijn leven had opgebouwd in zag storten of iemand die te horen krijgt dat hij nog maar een paar maanden te leven heeft vanwege een ernstige ziekte of iemand die uit gezaghebbende kring hoort dat God, waar hij voorheen in geloofde, niet bestaat (in de 17e eeuw was bijna iedereen in Europa lid van een kerk en religieus, in ieder geval voor de buitenwacht).

Sinds dat eerste bezoek ben ik verschillende keren teruggegaan. Ik vond het een prachtige tentoonstelling.

Eén schilderij vond ik van een andere orde dan de rest. Het had een andere zeggingskracht. Het is geen stille getuige van een bestaan maar een expliciet statement. Ik bedoel het schilderij ‘Jonge geleerde halfnaakt, 1638’, mogelijk een zelfportret.

Een ‘angry young man’ kijkt ons meewarig aan. Zijn ontblote bovenlichaam toont lichte vorming van borsten. Zijn grote rechterarm ondersteunt zijn gezicht als was het een topzware last die hij moet dragen. Zijn grote gebalde vuist rust op een groot opengeslagen dik boek dat de indruk wekt intens gebruikt te zijn. Een geleerd boek of een bijbel? Bij vergroting van de regels blijken het geen letters te zijn aldus Volker Manuth in een college over het werk van I.S. in Museum De Lakenhal.

Onder de tafel is een groot houten blok zichtbaar aan een ketting die onder de tafel naar achteren loopt. De uitdrukking ‘een blok aan het been hebben’ dringt zich op.

Op basis van dit schilderij zou ik zeggen dat het hier een jongeman betreft die zich afvraagt wat er met hem aan de hand is. Mogelijk is er sprake van intersekse zoals dat tegenwoordig heet. Daarmee wordt bedoelt dat iemand zowel fysieke kenmerken van een man als van een vrouw heeft. Dat kunnen uiterlijke kenmerken zijn zoals borstvorming bij een man of baardvorming bij een vrouw, maar ook inwendige zoals de aanwezigheid van zowel eierstokken als teelballen. In het verleden werden deze vormen van fysieke tweeslachtigheid hermafroditisme genoemd, maar die term is nu niet meer gangbaar.

Intersekse is overigens iets anders dan gender. Intersekse verwijst naar lichamelijke kenmerken, gender naar hoe de betreffende persoon zich voelt, zijn identiteit, man, vrouw, nonbinair of anderszins.

Ook in de vroegmoderne tijd (vanaf pakweg eind 15e eeuw tot de 18e eeuw) kwam het voor. De mate waarin is onduidelijk. Het onderscheid tussen man en vrouw lag in die tijd erg fundamenteel. Ook de bijbel maakte hier duidelijk onderscheid tussen de geslachten. In dezelfde periode kwam de wetenschap op. Men nam geen genoegen met kennis uit oude klassieke geschriften maar ging zelf uitzoeken hoe de wereld in elkaar stak. Daarmee werd het onderscheid tussen man en vrouw nog scherper gedefinieerd.

Daarnaast waren man en vrouw niet gelijkwaardig. De hiërarchie, waarbij de man meer rechten heeft dan de vrouw was algemeen aanvaard. Hermafroditisme kwam dan ook terug in rechtszaken waarin het geslacht van iemand een doorslaggevende rol speelde, bijvoorbeeld bij erfenissen. Bij twijfel benoemde een rechter een medische commissie die het meest waarschijnlijke geslacht moest vaststellen.

Hermafroditisme was taboe. Het werd ook wel geassocieerd met werk van de duivel of andere boze geesten. Zeker als in het uiterlijk onmiskenbaar geslachtskenmerken van beiderlei kunnen zichtbaar was, zoals bij een vrouw met een baard, leidde een hermafrodiet zoveel mogelijk een leven onder de radar.

                                                    (wordt vervolgd)

  

Geraadpleegde bronnen:

-Master I.S.  

Enigmatic Contemporary of Rembrandt

Ed. by Janneke van Asperen en Tomi Moisio

-Geertje Mak: Gender Natuurlijk! Lezing in Rijksmuseum Boerhaave in het kader van Pride Leiden 2025

https://www.youtube.com/live/PYdcv0OH7Mk?si=SOk6Ax_beCD9cUfu

Geertje Mak. “Doubting sex”

Manchester University Press

-Daston, Lorraine; Park, Katharine.  ‘Hermaphrodites in Renaissance France’ Critical Matrix; 

Princeton Vol. 1, Iss. 5,  (Oct 31, 1985): 1.

-Kunstschrift. Meester I.S. en andere raadsels 

oktober/november 2025